 |
Кол Гэли фэлсэфэ h ененг сыганактары h эм эстэлеге.
|
|
|
|
УДК - 1(091);
ББК- 87.3(2Рәс.Баш);
З – 59
Йэнбирзин И.Б (Зианбердин И.Б)
З 59 Фэлсэфэ (Философия) – Офе, 2020 йыл. Том II. Икенсе олеш - …бит.
Башкорт фэлсэфэ h е тарихы буйынса тэуге китаптынг икенсе томынынг икенсе олеше. Китапта Кол Гэли фэлсэфэ h е кулъязманынг топ нохсэ h енэ нигезлэнеп ойрэнелэ.
УДК - 1(091);
ББК- 87.3(2Рәс.Баш);
© Зианбердин И.Б., 2020
© Музей истории МГИМО, 2020.
Кол Гэли фэлсэфэ h ененг сыганактары h эм эстэлеге.
Элбиттэ, hис сикhез Кол Гэли фэлсэфэhененг топ нигезе булып Мэхмут Кашгарлынынг «Дивани лугэт эт торки» китабында кутэрелеусе мэсъэлэлэр тораларзыр. Тикшеренеуселэрзенг купселеге Мэхмут Кашгарлыны 1028-1029 нсы йылдарза Барсхан калаhында тыуган hэм 1101-1126 нсы йылдарза Опалда (Кашкар калаhы янында) улгэн тип баралар. Мэхмут Кашгарлы торки галимдарзан беренселэрзэн булып ислам динененг гомуми торки телдэргэ насар йогонто яhауы момкинлеген асып hала hэм телде hаклап калыу телэгенэн урзэ атап утелеп кителгэн хезмэтен яза. Китабынынг тэуге битендэ ук ул – «Ошы hойлэусе уз китабында тубэндэге фекерзэрен белдерэлер: Китап торки телдэрзе ирекле тошенер, торексэне белеу, Аллаhты танымаусы, олы назан уйзарга хезмэт иткэн боронгы торектэрзенг уйзарын hэм гореф-гэзэттэрен белегэ hэм хакhызлык юлынан барыусы торки донъяны узебезгэ (мосолмандарга) туган hэм олы дус итэр осен языла. Бик назан, аллаhты белмэгэн, торкиэт донъяhын оло дус – тингдэш итэргэ огетлэр осен бик кэрэкле эсбаб был» - дини китаптарзы торки телгэ аузарыу кэрэклеген курhэтеп утэлер. Кашгарлы динде ойрэткэндэ торки телдэрзе сиклэугэ беренселэрзэн булып каршы сыгалыр. Китабынынг икенсе битендэ ук ул был туралагы фекерзэрен дэ теркэп калдыра – «Эммэ лэкин ул сиклэу бэхетhезлек билдэhелер. Бохарала hэм Хиуала билдэле фэнни тэнкиттэ сараhызлыктан hомай кош биргэн кеуек булган торкисэ китап теле тамам. Был торкизэр торкмэнлэр, угызлар, йагыллар, ягмалар hэм кыргыззарана шул hун-аз теллелэрзэндер. Ихсан кэуемгэ уз телен бойеклэугэ рохсэт ителмэгэн. Телде англатып биреу hэм угыз кэуемен янгы кэуеми мохиттэн ыза сигеуен англатып hойлэу зэ тыйылган. Буласак дуслыктынг йырагайыуы аз телендэ нэзэмэ ер-hыу атамаларынан баш тартыузан да тора». Уз китабынынг 4 нсе битендэ ул – «…Мэхмут Мохэммэт улынынг эсэре, Аллаh тэгаллаh 
тыузырган кояштай дореслекте утэй. Шулай булмаhа Тэнгрегэ ышаныусы Тараги (Тогарм) токымы уандары hэммэ дэирэлэрзэге, торле токымдарзан булган, hэммэ торектэр менэн етэкселек итерзэр инеме ней? Уларзынг hэммэ 
илдэре етэкселэре, батшалар буларак, аманаттарына тогрылыктарын курмэу, уларзы фэкирлек арттырыусы тиеузэр олы нахактарзандырУл (Мэхмут) тагы олы ысынбарлыкты бик тиз, бер янгызы асыусы hэм иптэштэренэ, эй Аллам, уззэре лэ шиклэнгэн хандар эштэрен дауам иттереуселэр икэндэрен курhэтеусе. Шул югалгандарзы кайтарыу hэйбэт кыуаныс…..Косhезлек hэм шобhэлэнеу фарсынынг бутэн телдэрзе белмэуе билгеhе. Ошо эсэрзе исэпкэ алмау торгонлокка hэм килэсэктэ телде тыйыуга тингдер».
|
|
|
Артабан ул бына нимэ тей – «Фаш ителеусе дорес рифмаланган сэсмэ hуззе hэм мэсъэлэн фаш ителгэн шигыр улсэмдэре торе «рэжэз» hэм нашер ителгэн комарткыларзы танымау хурлык hэм ояттыр. Бэйэн ителеусе комарткыларзагы тэрэн hэм топле фекерзэр, кешелеклелек башлангыстары булган ошы олы гилми язма осыр бик кыска вакытта юкка сыга. Был уткэн hэм булмаслык тип hаналган нэмэлэрзе ойрэнеу hэм уларга арнап хезмэт языу мобэрэклектэн hэм мактарлык холыктандарзыр».
Мэхмут Кашгарлы фекерзэре Эхмэт Ясауи йэнендэ унгдырышлы hэм усергэ яраклы урын таба. Был Эхмэт Ясауи, купселек тикшеренеуселэр фекеренсэ, 1103 нсе йыл йылда Сайрам калаhында тыуган hэм 1166 нсы йылда Торкестан калаhында улгэн тип hанала. Тап ошо Эхмэт Ясауи исламда торки тэррикэтте барлыкка килтереуселер. Исламдагы торки тэррикэткэ унынг «Дивани хикмэт» исемле эсэре аша нигез hалына. Был тэррикэттенг асылы Аллаhты торки телдэр аша танып белеугэ ынтылыштан гибэрэттер. Ул нигезлэгэн торки ислами тэррикэт «ясауиэ тэррикэте» тип аталыр. Ана 
шулай торки телле китаптар аша исламды халыкка англатыу юнэлеше барлыкка килэ.
|
|
|
Уйлауымса, Кол Гэли зэ тап ошо торки суфыйзарзынг «ясауиэ тэррикэте» агзаhы булгандыр могайын. «Кыйссаи Юсыф» эсэрененг Корэндэге «Гузэл Юсыф hэм унынг унике кэрендэше» тураhындагы риуэйэттенг шигри эшкэртелеше булыуын барыбыз за куреп белеп торабыз бит.
Эммэ лэкин, МГИМО музейнда hакланыусы комарткы тулы тугел. Шуга курэ, авторзынг фэлсэфэhен бары тик унынг эсэрененг инеш hэм йомгаклау олештэре аша гына ойрэнеп булыуынан сыгып, без ул урындарзы кулъязманынг бутэн нохсэлэренэн алып карарга мэжбур булдык. Шуларзан Башкортостандынг Салауат hэм Дэулэкэн райондарында табылган нохсэлэре олгелэрен дэ, Германиянынг Дрезден калаhы китапханаhында hакланыусы олгенэн дэ, Казанда 1839 нсы йыл бастыртылган китаптан да айырым биттэрзе лэ курhэтеп утэбез.
Кулъязманынг инеш олешененг укылышын хэзерге эзэби башкорт теленэ ошолай итеп аузарабыз:
«1. Узгэрмэусе мактаулыга шокер, Ул рэхмэт укылыусы, Ул тик берэу
Мэнгелек батшабыз Ул, Ул мэнгелек
Батшалыгы аша бел шэригэтте - Ул тик берэу
Уны мэнгелектэ хужалыгын бойеклеккэ белдек инде.
2. Унан hунг унынг дусы Мохэмэттер
Бэйгэмбэрлэр газауатсыhы Ул мактаулы
….мингэ тулы Ул мактаулы
Анынг узенэ талим донъялар булhын инде.
3. Унан hунгда эуэл саддик юлдашылыр
Мэмерйэлэ Мостафаны тотто эулиэне
hойеу осен эзер кылде (уны) тотманы мэгэр
Унынг дореслеге бутэндэрзэн артык инде.
4. Унан hунг тагы Гумэр Хаттаб улы
Гилем аша мэшhур ине уныг фазлы (кешелеклеге)
Йоз менг ирзэн артык ине унынг фазлы
Дурт менг дурт йоз мэсет бина кылмыш инде.
5. Унан hунг гэзиз Госман шаhиты бар
Унынг сифатын Коръэн аша укыны Аллаh узе
Якшы тогэллектэр бирмеш уга Кисереусе
Бар Коръэнде бер хатаhыз тезмеш инде.
|
|
|
6. Унан hунг бойеклекле таза карар
Йоз менг дэ менг гэскэр узенэ сэясэттер
Шахтарга билгеле сафтан башка Гэли кылысы юк
Зирэктэн башка Гэли дусы булмас инде.
7. Унынг кунгеле кунгле тошенмэс ике йозлек
Дин тик бер эй кенэсе ике батыр
Бере изгелек бере матурлык ике шаhид
Йэштэр эhле, йэннэттэ улар инде.
8. Унан hунг укытыусы Рэшит диндар менэн
Гилми шаhидлык языусылар менэн
Бойеклек вэ диндарлык hэммэ динлелэргэ
Барыhына халык риза булhын инде.
9. Унан hунг ул Бэхтиэр ир анлары
Хак дусы Мостафизы кур анлары
hис насарhызлыкhыз утыз ос менг ир анлары
Барыhына кайгы бэлэ нингэ инде.
10. Унан hунга бер ир килмеш гэлэм даны
Анынг менэн башкаларзан бул ислам дине.
hр беренэн бел гэйебебез назлар уны
Сабит улы Нэгиан азат ир, курhэтеусе эмире.
11. …Нукрат Сэруэр улы, hэммэлэре
Именлек ырылган ислами нур имам-эулиэлэре
…уззэренэ вакыт hэм анлары
Эр (hэм) мактау улар (осен) булhын инде.
Был юлдарза Кол Гэли халыкка Коръэнденг, пэйгэмбэрзэрзенг эштэрен уз замаынынынг халкына англайышлы телдэ hойлэп утэ. Артабангы юлдарза ул ошо тарихты уз телендэ яктыртыуза ярзам hорап Аллаhка морэжэгэт итэ, телен-хэтерен якшыртыузы утенэ hэм кулъязманынг эстэлеген якынса англатып утэ. Аллаh, Кол Гэли хезмэтендэ лэ, Эхмэт Ясауизынг фекерзэрендэге кеуек ук, топ эйбер булып торалыр.
12. …hингэ таныклык биреу…
Ярлыкауынгдан мэгрифэтлэр яуhындар мингэ
...hырынганым дин, дэрт - йэрзэр телэгем анын куеккэ
Морат хасыл кылмак уга терэк (булып) ине.
13. Мэулем, hингэ hырынырмын мин бер зэгиф
Тэуфик hинэн ойрэнермен хофер …
Хэтеремде окшаш кыл hин эйтэйем матурлап
Тубэнлек менэн фэhми хэйер бир hин эйзэ.
14...hунгнан hакланырмын бер зэгиф кол
Дэлил hингэ сук уларга изге hуззэр еткерерзэр
…ерзенг карттарзынг бул
Бул бында уз дэлилемэ hин ой-урын кыл.
15.. Мин зэгифте хикмэт таба hин яндырзынг
Шигри юлдарза хикмэт исем-терэген (hин) калдырзынг
Тауышым аша моззэт шэмен hин яндырзынг
Хэтеремде hин якты кылдыр инде.
16. Кунгелемэ бар гасырзы hырып бир hин
Кешелеклегенг беркет мингэ хикмэт косе бир hин
|
|
|
Мин зэгифкэ илhам тэуфик бир hин
Козрэтенг барына биргэненг булыр хэтере.
17. Хэтер гумерен сагыу молэйем сая бир hин
Хэтерзе hау аяусан шанлы сая бир hин
Мингэ яза рэхмэт тилереузе эсе бир hин
hиндэ булган, hиндэгесэ яза алмаhам.
18. Акыл кылсы хэтеремде байытмакка
Юсуф гэзиз киссаhын hойлэмэккэ
Акылыма тырышлык, телемэ матурлык кыл hин эмир
Юсуф узе аухэлендэ калырга.
19. Кэрзэшлэре Юсуфка ней кылганнарына
Мысыр гэрэбендэ олы маг булганына
Татыулыкка эйтэ инсан англаганын
Йыhан аша куккэ калкты Юсуф бэни
Атаhы изге Якуб хаклык hойгэн».
Узененг киссаhында Кол Гэли Аллаhка, барын да барлыкка килтергэн кешегэ ондэшкэн кеуек итеп морэжэгэт итэ. Был морэжэгэт hис кенэ лэ Эхмэт Ясауи караштарынан ситкэ тайпылмай.
Киссанынг йомгаклау олешендэге юлдар иhэ хэзерге эзэби башкорт теленэ ошолай аузарылырзар:
«1000. Изге Юсуф киссаhын кылдык бэйэн
Ситтэрзэ билгеле мэулингэ кылдык бэйэн
Укымакка тынгламакка алды ниhэнг
Укыганлар дога менэн англаhын инде.
1001. Изге Юсуф киссаhын акыл укыр
Тынглаусы кунгел ирер, йэше агар
Агзалары языкларын сэсеп сыгарыр
Рэхимле уга рризалык бирер инде.
1002. Фазылынгды ошы атама hойлэр булhа
Акылынгды колак hалып тынглар булhа
hойлэусе-тынглаусы был эсиргэ дога кылhа
Унан исереп кенэ кылыр инде.
1003. Укыганлар-тынглагандар дога кылыр
Был зэгиф hэм догаларбозык булыр
Дога менэн талим хасы рэхмт булыр
Ярлыкау лайыклы булар инде.
1004. Гэуhэр таш уле hэр таш тынглай алмас
Кайhы кеше гэуhэр катынанн киас кылмас
Ул исемденг кэзерлеген ахмак белмэс
Акыллы кеше укыр-тынглар англар инде.
1005. Ай аяныстимэ кемсэ тезгэнемде
Фэhем итеп кемсэлэрзер язманы
Тазалык ит ошы эйткэн сазымды
Раббыгнынг узе аша тезер инде.
1006. Быны тезгэн зэгиф бэндэ улы
Егерме дурт йэшемэ был фекер эйэhе
Ярлыка hин йэ Рэхим мин Гайса колы
Рэхмэтенгдэ hэр бэндэненг гумре инде.
1007. Омет тотар был шиклэнгэн hин мэулэгэ
hин Кэримhенг Рэхим hин вэлиэ
Рэхмэт кыл hин эй Рэхим Кол Гэлигэ
Утенес hузем тулы кыл hин инде.
1008. Зифалыкта тормошым hингэ миненг
Мин мэгзумденг коткарылыуы hингэ мэглум
Иэ Рэхим иэ Рахман кылма мэхрум
Ахырымда иман гэйете кыл hин инде.
1009. Мэуленэн моззэттэге эсэр етеуендэн
Рэйеб айы йыл тыумышы утызындан
Тарих хуш алты иоз утызындан
Был зэгиф был китабын тезде инде.
1010. Тэуфик эсэре фэhем кот хактан булдым
Илhам риза кылыуынан шагир булдым
Был арала китабымды тамам кылам
Унынынг назына ул эйэ тинем инде».
Кол Гэли уз эсэрендэ рухи усешкэ ынтылыусы кешененг янглыша алмауын, уз эргэhендэгелэргэ насарлыктар кыла алмауын, сонки кеше Аллаh тарафынан булдырылган шэхес булыуын курhэтергэ hэм англатырга тырыша. Был юсыкта унынг караштари Гэбделтаhир эл Борйэни, Мэхмут Кашгарлы, Эхмэт Ясауи караштарынан бер нимэhе менэн дэ айырылмайзыр. Эммэ ул Гэбделтаhир эл Борйэнизэн айырмалы рэуештэ «ватансылык тэглимэтен» бер диндэ hэм шул дин телендэ тип кабул итмэй, э узенэн алда булган торки фэйлэсуфтар Мэхмут Кашгарлы hэм Эхмэт Ясауига эйэреп «торки-ислами ватансылык» тэглимэтен алга hорэлер. Кол Гэли Изел буйы торкизэре араhынан инг беренселэрзэн булып уз эсэрен шул замандагы торки телдэргэ инг якын булган боронгы башкорт тере hойлэштэрененг береhендэ язган шагирзыр. Юкка гына Мэхмут Кашгарлы башкорт теле тураhында инг камил торки телдэрзенг береhе тип язып калдырмагандыр, сонки Кол Гэли эсэрененг телен Изел буйы торектэрененг барыhы ла хэзер зэ англайзар бит!
|
|
|
Фэйлэсуфыбыззынг эсэрендэ исламдынг топ кагизэлэре hэм тэглимэттэре «хэкикэт», «шэригэт», «тэрикэт», «мэгрифэт» тошенсэлэре аша асып hалыналарзыр. Кол Гэли хэкикэттенг шэригэтhез-тэрикэтhез-мэгрифэтhез була алмауын анык курhэтеп утэ.
Суфый-шагир узененг эуэл нугзар динен тотыуын да, азак исламга кусеуен дэ йэшермэй, ул шулай узененг был хезмэте аша Изел буйы торкизэрен, тугандаш халыктар буларак, дини айырмалыктарына карамай, берлэшергэ сакыра. Унынг был морэжэгэте халыктарыбыз араhында англап кабул ителэ. «Кисса и Юсуф» эсэрененг кусермэлэрен башкортта ла, сыуашта ла, сирмештэ лэ, татарза ла табып була. Мэсъэлэн, Кол Гэли хезмэтен кусереп языусыларзынг береhененг, был эште 1830 нсы йылда тамамлап куйыуы ла, кусереусененг миллэте hэм вазифаhы ла ихтибарга лайык. Сонки тап улар аша без Мэхмут Кашгарлы менэн Эхмэт Ясауи фэлсэфэлэре, йэгни, «ясауиэ тэррикэте» сагылыш тапкан вакыттар hэм шэхестэр тарихын ойрэнэ алабыззыр.
«Был китаптынг нескэлеген риза кыл hин
Назланыуымдынг догаhына риза бул hин
Укыуына языуына рэхмэт кыл hин
hин Рэхимле, hин ометем миненг инде.
Был китап язылмыш дурт данала
Менг hигез йоз зэ утызза hэм тергезелгэн
Исеме Рафик имам ине hэм Мэскэузэ
Улы Хэйерварис булыб яззы инде».
Миненг уйымса, Кол Гэлизенг был хезмэтененг унынг дэуеренэн hунг булган торки дэулэттэрзенг тотороклогон тэъмин итеузэ урыны зурзыр. Ни кимэлдэлер был башкорт шагиры hэм фэйлэсуфы бутэн, эсэр язылган вакыттарза йэшэгэн, Изел торектэрененг дэ уртак шагиры hэм фэйлэсуфы тип карала алалыр.
|
|
|
